معیار درآمد خانوار برای مصوبه هدفمندی غیر عادلانه است
ناصر یارمحمدیان* پیش از ارائه پیشنهاد دولت درباره هدفمندی یارانه‌ها به مجلس شورای اسلامی، نگارنده، مقاله‌ای در پرونده روزنامه «دنیای اقتصاد» مبنی بر راه حلی میانی برای رفع مشکل کسری سیاست پرداخت نقدی یارانه‌ها ارائه کرد.
مشکل آن بود که منابع به‌دست آمده از اجرای سیاست اصلاح قیمت‌های حامل‌های انرژی حدود 80 درصد از مصارف اجرای سیاست پرداخت نقدی یارانه‌ها بوده است و این موجب کسری 12 هزار میلیارد تومان در سال شده است. برای رفع این مساله پیشنهادهایی مبنی بر حذف دهک‌های درآمدی بالا از مشمولین دریافت یارانه مطرح شد؛ اما مشکل این است که روشی برای شناسایی این افراد در کشور وجود ندارد. در آن مقاله پیشنهاد شده بود که به جای شناسایی دهک‌های درآمدی بالا دهک‌های مستحق دریافت یارانه شناسایی شوند. برای شناسایی دهک‌های پایین درآمدی هم روش خوداظهاری و هم بانک‌های اطلاعاتی دارای قابلیت اطمینان است.
دولت در تبصره ۲۱ لایحه بودجه که در ارتباط با فاز دوم هدفمندی یارانه‌ها در سال ۱۳۹۳ است سعی کرده از این پیشنهاد استفاده کند؛ منتها این بند به نحوی که نوشته شده ممکن است مشکلاتی در بلندمدت برای جامعه ایران ایجاد کند و حتی می‌تواند داده‌های آماری و تحلیل‌های مبتنی بر آن را تا سال‌ها اشتباه کند. در این تبصره آمده است که: (یارانه نقدی صرفا به سرپرستان خانوارهای متقاضی که به تشخیص دولت نیازمند دریافت یارانه باشند، پرداخت می‌شود که مجموع درآمد سالانه آنها کمتر از رقم تعیین شده توسط دولت باشد) و افراد متقاضی دریافت یارانه نقدی باید در موعد تعیین شده به مراکز ثبت‌نام مراجعه کنند. چنانچه پس از تحقیق مشخص شود که اشخاص با درآمد بیشتر از مبلغ فوق اقدام به دریافت یارانه کرده‌اند، به میزان ۳ برابر یارانه دریافتی جریمه می‌شوند. اجرای این قانون ممکن است مشکلاتی در نهاد جامعه ایران پدید آورد که حل آنها نیاز به گذشت چندین نسل داشته باشد. یکی از این مشکلات تشدید فرهنگ کتمان درآمد میان خانوارهای ایرانی است؛ چراکه خانوار‌ها خوف این را دارند که دولت از هرگونه اطلاعات مرتبط یا حتی غیر مرتبط با درآمدشان علیه‌شان استفاده کند. جمع‌آوری اطلاعات و داده‌های اقتصادی در ایران همیشه دارای تورش به‌دلیل عدم ارائه اطلاعات صحیح بوده است که بخشی از آن ریشه در مسائل تاریخی و فرهنگی جامعه ایران دارد. استفاده از معیار درآمد خانوار برای غربال خانوارهای مستحق یارانه از غیر مستحق می‌تواند تشدید کننده مشکل تورش در جمع آوری اطلاعات و آمار از خانوارها باشد و از میزان اعتبار سرشماری‌ها و آمارگیری‌های آینده بکاهد.
* دانشجوی دکترای اقتصاد